Tăng huyết áp (THA) là một vấn đề sức khỏe tim mạch phổ biến nhất trong cộng đồng. THA có thể dẫn tới nhiều biến chứng khác nhau ở tim, não, mắt, thận và các mạch máu… thậm chí có những biến chứng rất nặng, xảy ra một cách đột ngột và có thể gây tử vong cho người bệnh như xuất huyết não, nhồi máu cơ tim, tách thành động mạch chủ.

Cùng với sự phát triển của y học, nhận thức của người dân ngày càng được nâng cao, việc quan tâm tới sức khỏe cộng đồng ngày càng được chú trọng. Khi tỷ lệ người mắc THA ngày càng gia tăng,  Làm thế nào để kiểm soát tốt huyết áp, hạn chế tối đa các biến chứng do THA gây ra, để người bệnh có được chất lượng cuộc sống tốt nhất chính là vấn đề được quan tâm hàng ngày.

1. Thực trạng Tăng huyết áp và nguy cơ nếu không kiểm soát tốt

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2020, toàn thế giới có khoảng 1,31 tỷ người trưởng thành bị THA và con số này được dự báo sẽ lên tới khoảng 1,56 tỷ người vào năm 2025. Cũng theo WHO, mỗi năm có 17,5 triệu người tử vong do các bệnh tim mạch trên thế giới — nhiều hơn gấp 4 lần tổng số ca tử vong của 3 bệnh lý HIV/AIDS, sốt rét và lao phổi cộng lại. Trong đó, số bệnh nhân tử vong vì tăng huyết áp và các biến chứng của nó lên tới hơn 7 triệu người [1].

Tại Việt Nam, năm 2021 có khoảng 28,3% người lớn bị THA – một mức báo động đỏ trong thời điểm hiện tại. Theo thống kê năm 2015 của Hội Tim mạch học Việt Nam trên quần thể 44 triệu người (từ 25 tuổi trở lên) tại 8 tỉnh, thành phố, kết quả cho thấy: có 47,3% người Việt Nam (khoảng 20,8 triệu người) bị tăng huyết áp. Đặc biệt, trong số những người bị tăng huyết áp [2]:

• Có 39,1% (8,1 triệu người) không hề biết mình bị bệnh.
• Có 7,2% (0,9 triệu người) biết bệnh nhưng không được điều trị.
• Có tới 69,0% (8,1 triệu người) được điều trị nhưng chưa kiểm soát được huyết áp.

Trước tiên, cần hiểu rõ: Tăng huyết áp được xác định khi chỉ số huyết áp tâm thu lúc nghỉ lớn hơn hoặc bằng 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương lúc nghỉ lớn hơn hoặc bằng 90 mmHg [3]. Bệnh thường tiến triển âm thầm, phần lớn không rõ nguyên nhân (THA nguyên phát), và là nguyên nhân chính gây các bệnh lý tim mạch, đột quỵ, suy thận, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và tuổi thọ của bệnh nhân.

Khi bệnh nhân THA không được điều trị, bệnh sẽ ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, gây ra biến chứng nặng nề, thậm chí tử vong. Tuy nhiên, nếu được kiểm soát và điều trị tốt, người bệnh THA hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh và trường thọ. Điều này phụ thuộc vào việc người bệnh có kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu hay không, có tuân thủ uống thuốc đều đặn, kiểm soát tốt các bệnh đồng mắc, cũng như duy trì chế độ ăn uống và tập luyện mỗi ngày.

2. Cách quản lý tăng huyết áp để sống khỏe hơn

Vì vậy, để nâng cao chất lượng sống và kéo dài tuổi thọ, người bệnh THA cần thực hiện những việc làm thiết yếu sau [3]:

2.1. Tầm soát và thay đổi lối sống

• Tầm soát tiền THA và THA nên được thực hiện ít nhất 1 lần mỗi 3 năm (với người <40 tuổi) và ít nhất 1 lần mỗi năm (với người ≥40 tuổi).
• Người có tiền THA (chưa cần dùng thuốc) cần được kiểm tra lại huyết áp kèm đánh giá nguy cơ tim mạch trong vòng 1 năm.
• Cần thay đổi lối sống ngay khi có biểu hiện tiền THA:
  • Hạn chế muối ăn <5 g/ngày.
  • Giới hạn cồn <100 g/tuần (tốt nhất là tránh hẳn đồ uống có cồn).
  • Chế độ ăn đầy đủ rau, trái cây tươi và các loại hạt. Hạn chế thức uống ngọt.
  • Tăng cường thực phẩm giàu Kali (như chuối, bơ) trừ trường hợp có bệnh thận mạn trung bình-nặng.
  • Kiểm soát cân nặng (BMI 20-25 kg/m²). Vòng eo <90 cm (nam) và <80 cm (nữ).
  • Vận động thể lực (Aerobic) mức độ vừa ≥150 phút/tuần hoặc mức độ nặng ≥75 phút/tuần. Bổ sung bài tập sức bền 2-3 lần/tuần.
  • Bỏ thuốc lá hoàn toàn.

2.2. Tuân thủ mục tiêu điều trị

Khởi trị ngay bằng thuốc kèm thay đổi lối sống cho bệnh nhân được chẩn đoán THA [3]:

• Mục tiêu chung: Đưa huyết áp xuống thấp hơn 140/90 mmHg.
• Mục tiêu tối ưu: Nếu dung nạp tốt, nên đưa huyết áp tâm thu xuống <130 mmHg (nhưng không cố hạ xuống dưới 120 mmHg) cho đa số bệnh nhân. Huyết áp tâm trương <80 mmHg được khuyến cáo cho tất cả bệnh nhân.
• Ngoại lệ: Đối với người cao tuổi (≥ 65 tuổi) và người bệnh thận mạn, mục tiêu huyết áp tâm thu là khoảng 130-139 mmHg.
• Người suy yếu/Rất cao tuổi: Với người ≥80 tuổi, người suy yếu nặng hoặc có kỳ vọng sống <3 năm, mục tiêu có thể nới lỏng hơn (ví dụ <140/90 mmHg).

Theo Khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam, nên phối hợp thuốc sớm nhằm tăng tỷ lệ kiểm soát huyết áp. Sau khi khởi trị, bệnh nhân cần tái khám ít nhất 1 lần trong 2 tháng đầu để đánh giá hiệu quả và tác dụng phụ. Khi đã đạt đích, hẹn tái khám mỗi 3-6 tháng và đánh giá lại tổn thương cơ quan đích mỗi 1-2 năm.

Trong quá trình theo dõi, luôn chú trọng các biện pháp để gắn kết với việc điều trị: giáo dục tạo động lực, đơn giản hóa phác đồ (ưu tiên viên thuốc phối hợp uống 1 lần/ngày). Bên cạnh đó, để hỗ trợ theo dõi tại nhà, người bệnh có thể sử dụng các ứng dụng kỹ thuật số như Elfie — một ứng dụng đã được bảo trợ bởi Hội Tim mạch học Việt Nam và Hội Nội tiết & Đái tháo đường Việt Nam, tích hợp tính năng nhắc nhở bệnh nhân uống thuốc hàng ngày rất tiện ích.

Tóm lại, tăng huyết áp là một bệnh mạn tính. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ và sự tuân thủ của bệnh nhân là cực kỳ quan trọng để đưa huyết áp về “ĐÍCH” và duy trì an toàn. Tuân thủ điều trị bao gồm cả chế độ dinh dưỡng, tập luyện và uống thuốc ĐÚNG – ĐỀU – ĐỦ theo toa. Có như vậy, chúng ta mới ngăn chặn được các biến chứng, giúp người bệnh tăng huyết áp sống khỏe mạnh và lâu dài.

BS.CKI. Đỗ Thị Hải

Bệnh viện Hợp Lực

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Mills KT, Stefanescu A, He J. The global epidemiology of hypertension. Nat Rev Nephrol. 2020;16(4):223–237.

[2] Vu THL, et al. Comorbidities of diabetes and hypertension in Vietnam: current burden, trends over time, and correlated factors. BMC Public Health. 2023;23:2419.

[3] Đồng thuận quan điểm của một số chuyên gia của Phân hội Tăng huyết áp VSH/VNHA 2024 về chiến lược thực hành lâm sàng quản lý Tăng huyết áp tại Việt Nam.

VN_PA_1772