Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính phổ biến nhất ở người cao tuổi và là yếu tố nguy cơ hàng đầu của đột quỵ, bệnh tim mạch và tử vong sớm. Tuy nhiên, mục tiêu huyết áp tối ưu ở người trên 60 tuổi vẫn là vấn đề cần cá thể hóa dựa trên tình trạng lâm sàng và bằng chứng khoa học. Bài viết này tổng quan các thay đổi sinh lý huyết áp theo tuổi, phân tích các khuyến cáo hiện hành và bằng chứng nghiên cứu quan trọng nhằm trả lời câu hỏi: mức huyết áp bao nhiêu là phù hợp cho người trên 60 tuổi. Đồng thời, bài viết đề xuất các chiến lược kiểm soát huyết áp hiệu quả trong thực hành lâm sàng, bao gồm thay đổi lối sống, tuân thủ điều trị và theo dõi huyết áp tại nhà.

1. Đặt vấn đề

Tăng huyết áp là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng nhất trên toàn cầu. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính tăng huyết áp là nguyên nhân góp phần vào khoảng 10 triệu ca tử vong mỗi năm. Ở người cao tuổi, tỷ lệ mắc bệnh tăng nhanh theo tuổi và vượt quá 50% ở nhóm trên 60 tuổi [1], [3].

Tại Việt Nam, các khảo sát dịch tễ học gần đây cũng cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở người cao tuổi ở mức cao, trong khi tỷ lệ bệnh nhân đạt được mục tiêu kiểm soát huyết áp còn thấp. Đáng lưu ý, nhiều người bệnh chỉ phát hiện tăng huyết áp khi đã xuất hiện biến chứng như đột quỵ hoặc suy tim.

Mặt khác, người cao tuổi là nhóm bệnh nhân có nhiều đặc điểm sinh lý và bệnh lý đặc thù: đa bệnh lý, đa thuốc, nguy cơ hạ huyết áp tư thế, nguy cơ té ngã… Do đó, việc xác định mức huyết áp mục tiêu không thể áp dụng cứng nhắc như ở người trẻ, mà cần dựa trên bằng chứng và cá thể hóa điều trị.

2. Thay đổi sinh lý huyết áp theo tuổi

2.1. Biến đổi cấu trúc và chức năng mạch máu Theo tuổi tác, hệ tim mạch trải qua quá trình lão hóa sinh lý. Một trong những thay đổi quan trọng nhất là giảm độ đàn hồi của động mạch lớn, đặc biệt là động mạch chủ. Thành mạch trở nên dày hơn, tích tụ collagen, canxi và mảng xơ vữa, dẫn đến tăng độ cứng động mạch [4]. Hậu quả của hiện tượng này là:

• Tăng huyết áp tâm thu
• Tăng áp lực mạch (pulse pressure)
• Giảm khả năng thích nghi của hệ mạch với thay đổi huyết động

Đây chính là cơ chế sinh lý bệnh chủ yếu dẫn tới tình trạng tăng huyết áp tâm thu đơn độc – dạng tăng huyết áp phổ biến nhất ở người trên 60 tuổi.

2.2. Suy giảm cơ chế điều hòa huyết áp

Bên cạnh thay đổi mạch máu, chức năng điều hòa huyết áp của nhiều hệ thống cũng suy giảm theo tuổi:

• Giảm độ nhạy của thụ thể áp lực (baroreceptor)
• Giảm khả năng điều hòa thể tích của thận
• Tăng hoạt hóa hệ giao cảm nền
• Giảm đáp ứng với thay đổi tư thế

Các yếu tố này làm cho huyết áp ở người cao tuổi dễ dao động, dễ xảy ra hạ huyết áp tư thế, đặc biệt khi điều trị quá tích cực.

2.3. Ý nghĩa lâm sàng Các thay đổi sinh lý nêu trên dẫn tới hai hệ quả quan trọng trong thực hành:

• Huyết áp tâm thu có giá trị tiên lượng tim mạch quan trọng hơn huyết áp tâm trương ở người cao tuổi.
• Điều trị tăng huyết áp cần thận trọng, hạ huyết áp từ từ, tránh hạ quá mức gây biến chứng.

3. Mức huyết áp mục tiêu ở người trên 60 tuổi

3.1. Tranh luận về mục tiêu huyết áp ở người cao tuổi

Trong nhiều năm, cộng đồng tim mạch học từng tranh luận về việc: có nên kiểm soát huyết áp tích cực ở người cao tuổi hay không, và nếu có thì nên hạ tới mức nào là an toàn. Một mặt, huyết áp cao rõ ràng làm tăng nguy cơ đột quỵ, suy tim và tử vong. Mặt khác, việc hạ huyết áp quá mức ở người già có thể gây:

• Chóng mặt
• Hạ huyết áp tư thế
• Té ngã
• Giảm tưới máu não
• Suy giảm chức năng nhận thức

Do đó, khái niệm “cá thể hóa mục tiêu huyết áp” trở thành nguyên tắc cốt lõi.

3.2. Khuyến cáo hiện hành Các hướng dẫn quốc tế và trong nước hiện nay khá thống nhất:

• Người 60–79 tuổi: Mục tiêu huyết áp tâm thu 130–139 mmHg nếu dung nạp tốt [2], [5].
• Người ≥80 tuổi: Bắt đầu điều trị khi huyết áp tâm thu ≥160 mmHg, mục tiêu 130–149 mmHg [5], [7].
• Bệnh nhân có bệnh kèm theo (đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh mạch vành): Có thể cân nhắc mục tiêu <130/80 mmHg nếu không gây tác dụng phụ [6].

3.3. Bằng chứng nghiên cứu Nghiên cứu HYVET (Hypertension in the Very Elderly Trial) là một trong những thử nghiệm quan trọng nhất ở nhóm bệnh nhân rất cao tuổi. Trên đối tượng ≥80 tuổi, điều trị tăng huyết áp giúp:

• Giảm 30% nguy cơ đột quỵ
• Giảm 21% tử vong toàn bộ
• Giảm 64% nguy cơ suy tim [7]

Kết quả này đã thay đổi hoàn toàn quan điểm trước đây rằng “người rất già không cần điều trị huyết áp”.

4. Chiến lược kiểm soát huyết áp ở người cao tuổi

4.1. Vai trò nền tảng của thay đổi lối sống Can thiệp lối sống không chỉ giúp giảm huyết áp mà còn cải thiện toàn diện sức khỏe người cao tuổi. Các khuyến cáo trong nước và quốc tế đều thống nhất các biện pháp sau [1], [3], [6]:

• Hạn chế muối <5 g/ngày
• Tăng rau xanh, trái cây, cá
• Hoạt động thể lực mức độ trung bình ≥150 phút/tuần
• Duy trì BMI hợp lý
• Bỏ thuốc lá
• Hạn chế rượu bia

Chế độ ăn DASH đã được chứng minh có thể làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 8–14 mmHg, tương đương hiệu quả của một thuốc hạ áp [6].

4.2. Điều trị thuốc và cá thể hóa phác đồ Các nhóm thuốc chính vẫn bao gồm:

• Ức chế men chuyển (ACEi)
• Chẹn thụ thể angiotensin (ARB)
• Chẹn kênh canxi
• Lợi tiểu
• Chẹn beta

Ở người cao tuổi, nguyên tắc chung là:

• Bắt đầu liều thấp
• Tăng liều từ từ
• Ưu tiên thuốc dung nạp tốt
• Theo dõi sát huyết áp và triệu chứng

4.3. Tuân thủ điều trị – yếu tố then chốt Một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến huyết áp không được kiểm soát ở người cao tuổi là kém tuân thủ điều trị. Các lý do thường gặp bao gồm:

• Quên uống thuốc
• Tự ý ngưng khi thấy khỏe
• Sợ tác dụng phụ
• Uống quá nhiều thuốc cùng lúc

Do đó, giáo dục bệnh nhân và gia đình đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

4.4. Theo dõi huyết áp tại nhà Đo huyết áp tại nhà giúp:

• Đánh giá chính xác hơn huyết áp thực
• Phát hiện tăng huyết áp áo choàng trắng
• Phát hiện tăng huyết áp ẩn giấu
• Theo dõi hiệu quả điều trị

Ngưỡng huyết áp đo tại nhà được khuyến nghị <135/85 mmHg [2], [5].

Tăng huyết áp ở người trên 60 tuổi là vấn đề y tế quan trọng nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả. Các bằng chứng hiện nay cho thấy việc kiểm soát huyết áp hợp lý giúp giảm rõ rệt nguy cơ đột quỵ, suy tim và tử vong ngay cả ở người rất cao tuổi. Mục tiêu huyết áp nên được cá thể hóa, nhưng nhìn chung nên duy trì huyết áp tâm thu khoảng 130–139 mmHg nếu dung nạp tốt.

Trong thực hành lâm sàng, việc kết hợp giữa thay đổi lối sống, tuân thủ điều trị và theo dõi huyết áp đều đặn là chìa khóa giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập và nâng cao chất lượng cuộc sống.

ThS.BS Lê Trung

Khoa Nội tim mạch – BV Trung Ương Huế

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hội Tim mạch học Việt Nam, Hội Tăng huyết áp Việt Nam. Khuyến cáo chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp ở người lớn năm 2018. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2018.

[2] Huỳnh Văn Minh, Trần Văn Huy, Nguyễn Lân Hiếu, và cs. Cập nhật khuyến cáo chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp năm 2022 của Hội Tăng huyết áp Việt Nam. Tạp chí Tim mạch học Việt Nam. 2022;106:5–22.

[3] Bộ Y tế. Quyết định số 5904/QĐ-BYT ngày 20/12/2019 ban hành tài liệu chuyên môn Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp tại tuyến y tế cơ sở. Hà Nội: Bộ Y tế; 2019.

[4] Franklin SS, Gustin W, Wong ND, et al. Hemodynamic patterns of age-related changes in blood pressure. Circulation. 1997;96(1):308–315.

[5] Williams B, Mancia G, Spiering W, et al. 2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. Eur Heart J. 2018;39(33):3021–3104.

[6] Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. 2017 ACC/AHA Guideline for the prevention, detection, evaluation, and management of high blood pressure in adults. Hypertension. 2018;71(6):e13–e115.

[7] Beckett NS, Peters R, Fletcher AE, et al. Treatment of hypertension in patients 80 years of age or older. N Engl J Med. 2008;358(18):1887–1898.

VN_PA_1664