1. Mối liên quan giữa béo phì và tăng huyết áp

Tăng huyết áp (THA) được coi là “kẻ giết người thầm lặng” và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên toàn thế giới. Nếu không được kiểm soát, THA là thủ phạm dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như suy tim, đột quỵ, suy thận, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và kinh tế của người bệnh. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2023, tỷ lệ THA ở người trưởng thành Việt Nam lên tới 30% và đang có xu hướng tăng nhanh do lối sống thiếu lành mạnh, căng thẳng, rối loạn chuyển hóa và đặc biệt là thừa cân – béo phì [1].

Theo quy ước quốc tế dành cho người châu Á, béo phì được xác định khi chỉ số khối cơ thể (BMI) ≥ 25 kg/m². Sự gia tăng tỷ lệ thừa cân – béo phì trong những thập kỷ gần đây chính là nguồn gốc làm bùng phát các yếu tố nguy cơ tim mạch như đái tháo đường típ 2, THA và rối loạn lipid máu [2], [3]. Béo phì tác động trực tiếp lên huyết áp thông qua nhiều cơ chế phức tạp như: gia tăng các chất gây viêm hệ thống, độc tính của mỡ thừa lên tế bào cơ tim và làm thay đổi động lực học của dòng máu [2], [3].

2. Lợi ích của chế độ dinh dưỡng hợp lý

Đối với người bệnh béo phì có kèm THA, giảm cân đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát chỉ số huyết áp và dự phòng biến chứng. Mặc dù có nhiều phương pháp giảm cân (dùng thuốc, phẫu thuật, tập luyện), nhưng một chế độ dinh dưỡng hợp lý vẫn là nền tảng quan trọng nhất để giảm cân an toàn và duy trì thành quả lâu dài.

Việc giảm cân tỷ lệ thuận với mức độ hạ huyết áp. Chỉ cần giảm từ 5–10% trọng lượng cơ thể ban đầu, người bệnh đã có thể làm giảm huyết áp tâm thu hơn 5 mmHg và huyết áp tâm trương hơn 4 mmHg [4]. Các nghiên cứu gần đây cũng ghi nhận, nếu giảm được 10 kg cân nặng, huyết áp có thể hạ từ 5 đến 20 mmHg [5].

Hơn thế nữa, liệu pháp dinh dưỡng còn là “mũi tên trúng nhiều đích”. Nó là một trong ba trụ cột quan trọng giúp kiểm soát đồng thời mỡ máu và đường huyết – những rối loạn chuyển hóa thường song hành với béo phì và THA.

3. Nguyên tắc dinh dưỡng và lựa chọn thực phẩm lành mạnh

Hai mục tiêu cốt lõi đối với người bệnh béo phì có THA là: giảm cân bền vững và kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch (huyết áp, đường huyết, mỡ máu).

Người bệnh cần đặt mục tiêu giảm tối thiểu 5–10% trọng lượng cơ thể trong 3–6 tháng đầu. Để làm được điều này, cần cắt giảm khoảng 500–1.000 kcal trong khẩu phần ăn mỗi ngày [4]. Với những trường hợp béo phì nặng hoặc có nhiều bệnh đồng mắc, bác sĩ có thể chỉ định chế độ ăn thấp năng lượng (tổng năng lượng nạp vào chỉ từ 800–1.200 kcal/ngày) để giảm cân hiệu quả hơn, nhưng bắt buộc phải có sự giám sát y tế để đảm bảo an toàn [4].

Để thực hiện việc cắt giảm năng lượng mà không bị mệt mỏi, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Lựa chọn thực phẩm thô, giàu chất xơ: Ưu tiên khoai lang, gạo lứt, yến mạch thay cho bánh mì trắng, bún phở. Cùng một lượng calo, thực phẩm thô có mật độ năng lượng thấp và giàu chất xơ sẽ giúp no lâu hơn. Về chất đạm, nên chọn đạm nạc (ức gà, cá, trứng, đậu phụ) để tăng cường trao đổi chất và duy trì cơ bắp.
• Quy tắc đĩa ăn lành mạnh: Thiết kế bữa ăn với 1/2 đĩa là rau xanh, 1/4 là đạm và 1/4 là tinh bột phức hợp.
• Kiểm soát khắt khe chất béo: Tổng lượng chất béo chỉ nên chiếm 25-30% tổng năng lượng hàng ngày [4]. Cần hạn chế tối đa chất béo bão hòa (mỡ, nội tạng động vật, dầu dừa, dầu cọ) và cholesterol [4]. Thay vào đó, hãy dùng chất béo không bão hòa (dầu thực vật, các loại hạt, cá béo) để giảm rối loạn mỡ máu. Bổ sung Omega-3 từ cá cũng giúp giảm sức cản mạch máu và hỗ trợ hạ huyết áp [4].
• Loại bỏ “calo lỏng”: Cắt giảm hoàn toàn nước ngọt, nước ép, trà sữa… vì chúng chứa nhiều calo nhưng không mang lại cảm giác no. Nên uống nước lọc, nước chanh không đường và ăn trái cây tươi nguyên múi để tận dụng lượng chất xơ.
• Chiến lược Giảm muối (Bắt buộc): Muối là thủ phạm trực tiếp gây THA và kích thích cảm giác thèm ăn gây tăng cân. Người bệnh cần giới hạn lượng natri dưới 1.000–2.300 mg/ngày (tương đương giảm tối đa muối ăn) để hạ huyết áp và tăng hiệu quả của thuốc điều trị [5]. Hãy áp dụng khẩu hiệu 3 bước:
  • Cho bớt muối: Giảm dần lượng gia vị mặn (nước mắm, hạt nêm, muối) ngay từ khâu nấu nướng.
  • Chấm nhẹ tay: Không chấm ngập thức ăn vào nước chấm, chỉ nên chấm lướt qua.
  • Giảm đồ mặn: Tránh xa các thực phẩm chế biến sẵn (xúc xích, đồ hộp, đồ muối chua) vì chúng chứa lượng muối ẩn rất cao.

Bên cạnh đó, người bệnh cần uống đủ nước (đặc biệt khi trời nóng hoặc tập thể thao); giới hạn rượu bia ở mức độ vừa phải (dưới 2 đơn vị/ngày, tương đương khoảng 50 ml rượu mạnh hoặc 500 ml bia); và tuyệt đối cai thuốc lá để loại trừ yếu tố nguy cơ tim mạch.

4. Một số mô hình ăn uống mang lại hiệu quả cao

Việc áp dụng các mô hình này cần được cá nhân hóa bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng:

• Chế độ ăn DASH: Được thiết kế chuyên biệt để chống THA. Chế độ này tăng cường rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo; đồng thời hạn chế thịt đỏ, chất béo bão hòa và đồ ngọt. DASH được khuyến nghị mạnh mẽ vì mang lại hiệu quả kép: vừa giảm cân vừa hạ huyết áp [4].
• Chế độ ăn Địa Trung Hải: Lấy thực vật làm trung tâm, sử dụng dầu ô liu làm nguồn chất béo chính, ăn cá/gia cầm vừa phải và rất ít thịt đỏ, giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch toàn diện [4].
• Chế độ ăn giàu Protein: Việc tăng protein (chiếm >20% tổng năng lượng) giúp tăng cảm giác no và bảo tồn khối lượng cơ. Đạm từ đậu nành hoặc sữa có lợi ích đặc biệt trong việc giảm mỡ máu và huyết áp [4].
• Chế độ ăn có chỉ số đường huyết (GI) thấp: Chọn thực phẩm GI thấp, giàu chất xơ giúp no lâu và cải thiện tình trạng kháng insulin [4].
• Nhịn ăn gián đoạn: Các phương pháp như nhịn ăn cách ngày hoặc chế độ 5:2 mang lại hiệu quả giảm cân và chuyển hóa lipid tương đương ăn kiêng liên tục. Tuy nhiên, bệnh nhân tiểu đường cần hết sức thận trọng để tránh nguy cơ hạ đường huyết [4].

Việc quản lý dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong điều trị béo phì kèm tăng huyết áp. Mục tiêu hàng đầu là giảm tối thiểu 5–10% trọng lượng cơ thể trong 3–6 tháng bằng cách cắt giảm 500–1.000 kcal mỗi ngày. Người bệnh cần ưu tiên thực phẩm thô, giàu chất xơ, đạm nạc; đồng thời loại bỏ calo lỏng và chất béo bão hòa. Đặc biệt, việc thực hiện triệt để khẩu hiệu “cho bớt muối, chấm nhẹ tay, giảm đồ mặn” là yếu tố bắt buộc để kiểm soát huyết áp tối ưu. Sự kết hợp đồng bộ giữa chế độ ăn lành mạnh, hạn chế rượu bia và từ bỏ thuốc lá sẽ tạo nên nền tảng vững chắc để cải thiện sức khỏe toàn diện.

THS.BSNT. LÊ HỮU THÀNH

BỆNH VIỆN NỘI TIẾT TRUNG ƯƠNG

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] World Health Organization. Global report on hypertension: the race against a silent killer. Geneva: WHO; 2023.

[2] Elmaleh-Sachs A, Schwartz JL, Bramante CT, et al. Obesity management in adults: a review. JAMA. 2023;330(20):2000-2015.

[3] Powell-Wiley TM, Poirier P, Burke LE, et al. Obesity and Cardiovascular Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021;143(21):e984-e1010.

[4] Chen W. Guidelines for medical nutrition treatment of overweight/obesity in China (2021). Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition. 2022;31(3):450-482.

[5] Parvanova A, Abbate M, Reseghetti E, Ruggenenti P. Mechanisms and treatment of obesity-related hypertension—Part 2: Treatments. Clinical Kidney Journal. 2025;18(3):sfaf035

VN_PA_1662