Tăng huyết áp (hay cao huyết áp) là bệnh lý mạn tính rất thường gặp và nguy hiểm. Bệnh thường tiến triển “thầm lặng”, ít triệu chứng, nhưng có thể dẫn đến tổn thương nhiều cơ quan nếu không được kiểm soát. Việc điều trị tăng huyết áp đòi hỏi sự kiên trì lâu dài của người bệnh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc tuân thủ điều trị còn chưa cao.

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chỉ khoảng 42% người bị tăng huyết áp được chẩn đoán và điều trị, và chỉ khoảng 1/5 (21%) kiểm soát được huyết áp của mình; tăng huyết áp cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sớm trên toàn cầu [1].

Tuân thủ điều trị là gì?

Tuân thủ điều trị là việc người bệnh chủ động hợp tác thực hiện đầy đủ các hướng dẫn điều trị của bác sĩ. Nói cách khác, tuân thủ điều trị bao gồm việc dùng thuốc đúng theo đơn (đúng liều lượng, đúng thời gian và đủ số lần trong ngày) và thực hiện các lời khuyên khác về lối sống, ăn uống, tái khám… mà nhân viên y tế đã đề ra.

Trên thực tế, tỷ lệ tuân thủ điều trị của bệnh nhân tăng huyết áp vẫn còn thấp. WHO ước tính trung bình chỉ khoảng 50% bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính tại các nước phát triển dùng thuốc đầy đủ theo hướng dẫn, và tỷ lệ này còn thấp hơn ở các nước đang phát triển [1].

Tại Việt Nam, khảo sát tại Bệnh viện Tim Hà Nội cho thấy chỉ khoảng 37,8% bệnh nhân tăng huyết áp có mức tuân thủ dùng thuốc tốt, trong khi tới hơn 30% thuộc nhóm tuân thủ kém [2]. Điều này đồng nghĩa một bộ phận lớn người bệnh chưa uống thuốc đầy đủ hoặc không duy trì các biện pháp kiểm soát huyết áp lâu dài. Việc không tuân thủ khiến huyết áp không được kiểm soát hiệu quả, làm giảm tác dụng của phác đồ điều trị. Thật vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng bỏ thuốc giữa chừng có thể dẫn đến thất bại điều trị, bệnh tiến triển nặng hơn hoặc thậm chí gây tử vong.

Nguyên nhân phổ biến khiến người bệnh không tuân thủ điều trị

Bệnh lý mạn tính kéo dài, không có triệu chứng rõ rệt: Đối với các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường…, người bệnh phải dùng thuốc hàng ngày trong thời gian rất dài, có khi suốt đời. Khi huyết áp đã hạ và triệu chứng cải thiện, nhiều người chủ quan ngừng thuốc vì nghĩ rằng bệnh “không còn đáng lo”. Đây là một sai lầm nghiêm trọng, bởi tăng huyết áp dù giảm triệu chứng nhưng thực chất vẫn tiến triển âm thầm (được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng”). Tỉ lệ không tuân thủ điều trị trong một nghiên cứu trên thế giới trên 1192 bệnh nhân bệnh mạn tính chỉ là 59.1% [4].

Lo ngại về phương pháp điều trị và tác dụng phụ: Bản thân loại trị liệu cũng ảnh hưởng lớn tới sự tuân thủ. Nếu phác đồ điều trị phức tạp (phải uống nhiều loại thuốc, nhiều lần trong ngày) hoặc liệu pháp gây nhiều tác dụng phụ, bệnh nhân dễ nảy sinh tâm lý chán nản và muốn ngưng thuốc. Người mắc tăng huyết áp có thể lo lắng về tác dụng phụ của thuốc (như mệt mỏi, ho khan, phù chân…), dẫn đến tự ý bỏ thuốc.

Gánh nặng kinh tế: Chi phí điều trị là rào cản lớn đối với nhiều người bệnh. Thu nhập hạn chế khiến một số bệnh nhân không đủ khả năng mua thuốc hoặc phải “giãn” liều (uống thuốc thưa hơn) để tiết kiệm chi phí. Ngoài ra, không có bảo hiểm y tế hoặc phải tự chi trả hoàn toàn cũng khiến người bệnh e ngại theo đuổi điều trị lâu dài. Gánh nặng chi phí là lý do phổ biến dẫn đến việc bệnh nhân bỏ đơn thuốc ngay từ đầu hoặc ngừng giữa chừng khi kinh phí cạn kiệt

Yếu tố cá nhân và tâm lý: Mỗi bệnh nhân là một cá thể khác nhau. Tính cách và hoàn cảnh cá nhân cũng quyết định mức độ tuân thủ. Ví dụ, người cao tuổi có thể gặp vấn đề về trí nhớ, dễ quên uống thuốc hàng ngày nếu không có người nhắc nhở. Một số bệnh nhân khác mắc các rối loạn trầm cảm hoặc lo âu, dẫn đến tâm lý thờ ơ, buông xuôi việc chữa bệnh. Ngoài ra, cũng có người không muốn tuân theo chỉ định vì tâm lý phản kháng. Trong những trường hợp này, rất cần sự hỗ trợ từ gia đình và nhân viên y tế – nhắc nhở, động viên và đôi khi giám sát – để giúp bệnh nhân dùng thuốc đều đặn.

Hậu quả khi không tuân thủ điều trị tăng huyết áp

Việc không tuân thủ điều trị tăng huyết áp có thể dẫn đến những hậu quả rất nghiêm trọng. Huyết áp cao không được kiểm soát sẽ âm thầm tàn phá các cơ quan quan trọng trong cơ thể (được gọi là “cơ quan đích” của tăng huyết áp), bao gồm tim, não, thận, mắt và hệ mạch máu. Thống kê cho thấy tình trạng không tuân thủ thuốc điều trị nói chung góp phần gây ra một tỷ lệ tử vong đáng kể. Tại Hoa Kỳ, ước tính có tới 125.000 người tử vong mỗi năm do dùng thuốc không đúng chỉ định [1]. Dưới đây là những hậu quả cụ thể mà người bệnh tăng huyết áp có thể phải đối mặt nếu không tuân thủ điều trị:

• Tử vong sớm: Hậu quả nặng nề nhất của việc bỏ điều trị là nguy cơ tử vong. Thực tế, tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu của tử vong do bệnh tim mạch và đột quỵ trên thế giới. Do đó, người bệnh không tuân thủ điều trị sẽ có nguy cơ tử vong cao hơn nhiều so với người duy trì kiểm soát huyết áp tốt.
• Đột quỵ não (tai biến mạch máu não): Huyết áp cao kéo dài có thể làm vỡ hoặc tắc nghẽn mạch máu não, gây ra đột quỵ (hay còn gọi là tai biến) . Đây là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất của tăng huyết áp. Đột quỵ có thể khiến bệnh nhân bị liệt nửa người, mất khả năng nói hoặc mắc các di chứng thần kinh nặng nề, dẫn đến tàn phế suốt đời. Tỷ lệ tử vong do đột quỵ cũng rất cao. Nghiên cứu cho thấy những bệnh nhân tăng huyết áp không tuân thủ thuốc có nguy cơ bị đột quỵ tăng 27% so với người uống thuốc đều đặn. Như vậy, việc bỏ thuốc huyết áp dù chỉ một thời gian cũng đủ làm tăng đáng kể khả năng xảy ra tai biến mạch máu não. [3]
• Nhồi máu cơ tim và bệnh động mạch vành: Huyết áp không được kiểm soát sẽ dẫn đến xơ cứng và hẹp các động mạch nuôi tim (động mạch vành). Lưu lượng máu và oxy đến cơ tim giảm sút có thể gây đau thắt ngực (cảm giác bóp nghẹt ở ngực). Nghiêm trọng hơn, một mảng xơ vữa bị nứt vỡ có thể làm hình thành cục máu đông gây tắc hoàn toàn động mạch vành, dẫn đến nhồi máu cơ tim cấp. Ngay cả khi sống sót, bệnh nhân nhồi máu cơ tim cũng có nguy cơ cao bị suy giảm chức năng tim vĩnh viễn.
• Suy tim: Tăng huyết áp lâu ngày khiến tim phải làm việc quá tải. Tim luôn phải bơm mạnh hơn để chiến thắng áp lực máu cao trong động mạch, lâu dần cơ tim dày lên và suy yếu. Hậu quả là tim không còn khả năng bơm máu hiệu quả để nuôi cơ thể, dẫn đến suy tim. Suy tim do tăng huyết áp là biến chứng mạn tính, một khi đã xảy ra thì rất khó hồi phục hoàn toàn. Người bệnh suy tim có tuổi thọ và chất lượng sống giảm rõ rệt.
• Suy thận: Thận là cơ quan lọc máu, rất nhạy cảm với huyết áp. Huyết áp cao gây tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận, lâu ngày dẫn đến suy giảm chức năng lọc. Suy thận mạn tính có thể xảy ra ở bệnh nhân tăng huyết áp không điều trị tốt . Dấu hiệu suy thận bao gồm phù, thiếu máu, chán ăn, mệt mỏi… Trong trường hợp nặng, bệnh nhân phải chạy thận nhân tạo định kỳ hoặc ghép thận để duy trì cuộc sống.
• Biến chứng ở mắt (bệnh võng mạc tăng huyết áp): Huyết áp tăng làm hư hại các vi mạch ở võng mạc – phần đáy mắt giúp ta nhìn rõ. Bệnh nhân tăng huyết áp nặng có thể bị xuất huyết đáy mắt, phù gai thị, dẫn đến nhìn mờ hoặc mất thị lực.
• Xơ vữa mạch máu và các biến chứng khác: Huyết áp cao là tác nhân thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch khắp cơ thể. Tăng huyết áp cũng góp phần gây phình động mạch – thành mạch yếu phồng lên (như phình động mạch chủ, phình mạch não) – có nguy cơ vỡ đột ngột gây tử vong. Ngoài ra, huyết áp cao làm nặng thêm các bệnh lý sẵn có khác (như tiểu đường, bệnh mạch máu), tạo thành nhiều biến chứng chồng chéo nguy hiểm .

Nhìn chung, không tuân thủ điều trị tăng huyết áp sẽ khiến bệnh không được kiểm soát, dẫn đến hàng loạt biến chứng nghiêm trọng về tim mạch, não, thận… và làm tăng nguy cơ tử vong. Ngược lại, nếu người bệnh uống thuốc đều đặn, tái khám đúng hẹn và duy trì lối sống lành mạnh, huyết áp sẽ được khống chế, từ đó giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ, đau tim và các biến chứng khác. Vì sức khỏe của bản thân, mỗi bệnh nhân hãy hợp tác chặt chẽ với bác sĩ, tuân thủ nghiêm túc phác đồ điều trị tăng huyết áp – đó chính là “chìa khóa” để sống khỏe mạnh và phòng ngừa những hậu quả đáng tiếc về sau.

ThS.BS. Huỳnh Tuấn An

Khoa Tim mạch can thiệp thần kinh – BV Trường ĐHYD Cần Thơ

Tài liệu tham khảo:

1. World Health Organization. Hypertension – Key facts, 16 March 2023
2. Nguyễn, T. T. H., & Nguyễn, M. N. (2023). Phân Tích Thực Trạng Tuân Thủ Điều Trị Trên Bệnh Nhân Tăng Huyết Áp Điều Trị Ngoại Trú Tại Bệnh Viện Tim Hà Nội. Tạp Chí Y học Việt Nam, 529(1). https://doi.org/10.51298/vmj.v529i1.6275
3. Lee, H. J., Jang, S. I., & Park, E. C. (2017). Effect of adherence to antihypertensive medication on stroke incidence in patients with hypertension: a population-based retrospective cohort study. BMJ open, 7(6), e014486. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2016-014486
4. Jüngst, C., Gräber, S., Simons, S., Wedemeyer, H., & Lammert, F. (2019). Medication adherence among patients with chronic diseases: a survey-based study in pharmacies. QJM : monthly journal of the Association of Physicians, 112(7), 505–512. https://doi.org/10.1093/qjmed/hcz058

SERV-HTN20-25-08-2029